Dinler Neden Siyasetin Vazgeçilmez Aracı Oldu?

Taht ile mihrap, binlerce yıldır aynı odada oturuyor. Bunun sebebi iktidarların kurnazlığından fazlası: İkisi de aynı sorunu çözmeye çalışıyor.

Bir düşünün: Hiç görmediğiniz, akrabanız olmayan milyonlarca insanla aynı kurallara uymak zorundasınız. Vergi veriyorsunuz, askere gidiyorsunuz, komşunuzun malına el uzatmıyorsunuz. Peki neden? Karşınızda her an sizi izleyen bir polis yok.

İnsanlık tarihinin en büyük sorularından biri bu. Cevabın büyük kısmını da din verdi.

Yüz elli kişilik zihin, milyonluk toplum

Evrimsel antropologlara göre insan beyni, kişisel olarak tanıdığı yaklaşık 150 kişiyle güven ilişkisi kurabilecek şekilde evrildi. Avcı-toplayıcı topluluklarda sorun yoktu; herkes herkesi bilirdi. Kim cömert, kim hilekâr, belliydi.

Tarımla birlikte şehirler büyüdü ve bu sınır aşıldı. Birbirini tanımayan insanları aynı düzene bağlamak gerekiyordu. Sadece zorla yönetmek hem pahalıydı hem de dayanıksızdı; her vatandaşın başında bir silahlı asker bekletemezsiniz.

İşte burada din devreye girdi. İnsanlara gözle görülmeyen ama her şeyi gören bir otorite fikri verdi. Deneyler de bu etkiyi destekliyor: Kendisini izlendiğini hisseden insanlar, yabancılarla bile daha dürüst ve işbirlikçi davranıyor. Her şeyi gören bir tanrıya inanan toplumlar, büyük ve kalabalık düzenlerde daha uzun süre ayakta kalabildi. Devletin giremediği yere tanrı girdi.

Hayatı pahalıya mal olan sadakat

Siyaset her zaman bir soruyla uğraşır: Kim bizden, kim değil? Sözle sadakat kanıtlamak kolaydır, herkes “seninleyim” diyebilir. Ama sabah karanlığında kalkıp ibadete gitmek, yıllarca oruç tutmak, gelirinin bir kısmını bağışlamak, zahmetli bir hac yolculuğuna çıkmak taklit edilmesi zor bir bağlılık göstergesidir.

Tarihsel araştırmalar çarpıcı bir sonuç ortaya koyuyor: 19. yüzyılda kurulan komünlerden dinî olanlar, seküler olanlardan çok daha uzun yaşadı. Üstelik üyelerinden en ağır fedakârlıkları isteyenler en dayanıklı olanlardı. Kural ne kadar zorsa, grup o kadar kenetleniyordu.

Bir de ortak ritüelin gücü var. Cuma namazında omuz omuza duran binlerce kişi, pazar ayininde aynı ilahiyi söyleyen cemaat, aynı törende yas tutan kalabalık... Bunlar sadece ibadet değil, aynı zamanda “biz” duygusunun fabrikasıdır. Tek tek bireyler, birlikte hareket eden bir bedene dönüşür. Hiçbir siyasi parti kongresi bu duygusal birlikteliği bu kadar kolay üretemez.

Tanrının verdiği yetki

İktidarın en büyük ihtiyacı meşruiyettir, yani yönetme hakkının kabul edilmesi. Bir hükümdar yalnızca güçlü olduğu için değil, haklı olduğuna inanıldığı için itaat görür. Tarih boyunca bu meşruiyetin en kullanışlı kaynağı kutsal olan oldu.

Mısır’da firavun tanrının yeryüzündeki bedeniydi. Mezopotamya krallarına yönetme hakkını tanrılar vermişti. Çin’de imparator “Cennetin Görevi”ni taşıyordu; felaket olursa bu görevi kaybetmiş sayılırdı. Roma imparatorları öldükten sonra tanrılaştırıldı. Avrupa krallarının “tanrısal hak” doktrini ve İslam dünyasındaki halifelik, iktidarı bir kutsal kaynağa bağlama çabasının farklı biçimleriydi.

Bunun siyasi getirisi çok büyüktür. Tanrıyla bağlantılı bir iktidara karşı çıkmak, sadece hükümete değil, evrenin düzenine karşı çıkmak anlamına gelir. Muhalefet siyasi bir tercih olmaktan çıkıp günaha dönüşür. İktidar için bundan iyi bir sigorta olamaz.

İmparatorluklar neden evrensel din seviyor?

Aşağı yukarı iki bin beş yüz yıl önce Çin’den Yunanistan’a uzanan geniş bir coğrafyada, aynı dönemde yeni düşünce sistemleri doğdu: ahlaki, evrensel, bir kabileye değil tüm insanlığa seslenen öğretiler. Aynı dönemde de büyük imparatorluklar yükseliyordu. Bu tesadüf değil.

Bir imparatorluk, dili, soyu, gelenekleri farklı onlarca halkı tek çatı altında tutmak zorundadır. Soy bağına dayanan yerel tanrılar bunun için yetersizdir. Herkese açık, “kim olursan ol katılabilirsin” diyen bir inanç ise mükemmel bir bağlayıcıdır.

Hindistan’da Aşoka’nın Budizmi benimsemesi, Roma’nın Hristiyanlığı resmî din yapması, Abbasilerin İslam’ı imparatorluk kimliğinin merkezine koyması bu yüzden kolay açıklanır. Büyük veri tabanlarıyla yapılan tarihsel analizler de bir şeyi gösteriyor: Toplumlar büyüyüp karmaşıklaştıkça, ahlaki ve hesap soran tanrı inancı da yaygınlaşıyor. Yani din ve devlet birbirini besleyerek büyüdü.

Dinler: Fethedenin de, direnenin de silahı

Dinin mobilizasyon gücü de ayrı bir konu. İbn Haldun yedi yüz yıl önce bunu fark etmişti: Dinî bir dava, bir topluluğun dayanışmasını katbekat artırır ve küçük bir grubun koca bir imparatorluğu devirmesini mümkün kılar. İlk İslam fetihleri, Haçlı seferleri, Avrupa’daki din savaşları bunun örnekleridir.

Psikoloji de aynı şeyi söylüyor: Grup kimliği güçlendikçe “biz” ve “onlar” ayrımı keskinleşir. Dinî kimlik bu ayrımı diğerlerinden daha sert çizer, çünkü mutlak doğruluk iddiası taşır. Çıkar çatışması, kutsal bir davaya dönüşür. Bir siyasetçi için bundan cazip bir araç yoktur: İnsanlar çıkarları için ölmez ama kutsal bir dava için ölmeye razı olabilir.

“Din ölecek” diyenler yanıldı

20. yüzyılın ortalarında birçok bilim insanı, sanayileşme ve eğitimle birlikte dinin siyasetten çekileceğini öngörüyordu. Gerçekler başka bir şey söyledi. Yüz binlerce kişiyi kapsayan küresel anketler, bir ülkede güvencesizlik ve belirsizlik arttıkça dindarlığın ve dinin siyasetteki ağırlığının da arttığını gösteriyor. Ekonomik kriz, savaş, göç, gelecek kaygısı... İnsanlar belirsizlikle karşılaştıkça anlam ve aidiyet arıyor, din de bu ihtiyaca hazır cevap sunuyor.

Üstelik seküler devletler bile kutsalın dilini terk edemedi. Bayraklar, anıtlar, ulusal bayramlar, şehit anmaları, kurucu liderlerin neredeyse kutsal sayılan hatırası... Bunlar da dinin ritüel ve sembol mantığının ödünç alınmış hâlidir. İnsan, mantıklı bir sözleşmeye değil, duygusal ve sembolik bir bağa sadık kalıyor.

Araç mı, zemin mi?

“Din siyasetin aracıdır” cümlesi yarım bir doğru. Din sadece siyasetin eline verilmiş bir alet değil; siyasetin üzerinde yükseldiği güven, anlam ve aidiyet zeminini de o kurdu. Siyaset de dini örgütledi, yaydı, kurumsallaştırdı.

Dinin siyasette vazgeçilmez olmasının sebebi, üç şeyin kesişmesidir: İnsan zihninin kutsala yatkınlığı, kalabalık toplumların sadakat ve güven ihtiyacı ve iktidarın meşruiyet arayışı. İktidar kutsalı arar, kutsal ise örgütlenmek için iktidara ihtiyaç duyar.

Bu yüzden bu ilişki, sadece “kullanma” ya da “kullanılma” kelimeleriyle anlatılamaz. İki tarafın da birbirine ihtiyacı var ve bu ihtiyaç, insanlığın en eski ihtiyaçlarından biri.